Transformacja energetyczna startuje tutaj – dlaczego Gmina miejska i wiejska Nowa Ruda i Gmina Radków stawia na energię obywatelską?

Czym jest Spółdzielnia energetyczna?

Spółdzielnia energetyczna w polskim systemie prawnym stanowi podmiot posiadający osobowość prawną, którego nadrzędnym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego swoim członkom poprzez zbiorową autokonsumpcję  energii pochodzącej z odnawialnych źródeł.

W przeciwieństwie do komercyjnych grup kapitałowych, spółdzielnia energetyczna opiera się na zasadzie demokracji energetycznej oraz terytorialnego ograniczenia działalności (maksymalnie trzy sąsiadujące gminy). To także dostawy energii z OZE i świadczenie doradztwa energetycznego dla lokalnej społeczności.

To wykorzystanie energii odnawialnej i zwiększenie efektywności energetycznej na danym terenie, co ma duże znaczenie zwłaszcza na terenach wiejskich i miejsko – wiejskich. Spółdzielnia pozwala też na to, aby mieszkańcy mieli swój głos w sprawach związanych z dostawami energii. To jest również impuls do większego ich zaangażowania w procesy związane z odnawialnymi źródłami energii. 

W roku 2026 kluczowym wymogiem dla nowo powstających jednostek jest uzyskanie wskaźnika autokonsumpcji na poziomie minimum 70% w skali roku, co wymusza na projektantach systemów stosowanie hybrydowych źródeł wytwórczych oraz magazynów energii.

Najważniejsze fakty prawne i finansowe

Fundamentem opłacalności spółdzielni energetycznej jest unikalny system rozliczeń z Operatorem Systemu Dystrybucyjnego. Członkowie spółdzielni korzystają z takich preferencji, jak:

• zwolnienia z opłat publicznoprawnych (energia wytworzona i zużyta wewnątrz spółdzielni energetycznej jest ustawowo zwolniona z opłaty OZE, opłaty kogeneracyjnej, opłaty mocowej oraz opłaty przejściowej);
• optymalizacja dystrybucji (dzięki wykorzystaniu lokalnych sieci, spółdzielnia energetyczna podlega obniżonym stawkom za usługi dystrybucji, co redukuje koszty zmienne rachunku o  średnio 35-42%;
• bilansowanie międzyfazowe i międzyścienne (spółdzielnia energetyczna umożliwia sumaryczne bilansowanie energii w czasie rzeczywistym między wszystkimi punkatmi poboru należącymi do członków, co w warunkach rynkowych w 2026 roku jest najbardziej efektywną formą unikania kosztów zakupu z sieci.

Największym atutem ekonomicznym spółdzielni energetycznej jest system opustowy, tj. mechanizm bezgotówkowego rozliczania energii, gdzie opieramy się na wolumenie, dzięki czemu spółdzielnia energetyczna stanowi „wirtualny magazyn energii”, gdzie sieć elektroenergetyczna pełni rolę bufora, pozwalając odbierać energię wedle mechanizmu 1 do 0,6. System ten jest instrumentem stabilizacji cen energii i pozwala na agregację profili zużycia, dlatego też jest atrakcyjny dla samorządów. W kontekście gmin zwrócić również należy na fakt, iż system ten to również poprawa jakości powietrza, lokalne bezpieczeństwo (tworzenie „microgrid”, co jest priorytetem w Strategii Bezpieczeństwa Energetycznego do 2040 r.) oraz zatrzymanie kapitału (oszczędności).

Proces sformalizowania spółdzielni energetycznej wymaga wpisu do odpowiedniego wykazu. Prowadzony jest wykaz przez Dyrektora KOWR dla gmin wiejskich i miejsko – wiejskich, który liczy obecnie ponad 680 podmiotów. Natomiast stan na 31.12.2025 r. wskazywał na 389 spółdzielni energetycznych (dla porównania w roku 2022 istniały tylko dwie takie jednostki). Widać tu znaczny wzrost liczby tych spółdzielni w ostatnim roku.

Drugi wykaz, dla gmin miejskich, prowadzony jest przez Prezesa URE: w tym wykazie znajduje się zaledwie kilka podmiotów, a pierwsze wpisy do rejestru zaczęły pojawiać się pod koniec 2025 roku; jest to obszar o ogromnym potencjale, niemniej znacznie trudniejszy do sformalizowania ze względu na gęstą zabudowę miejską.

Region Nowej Rudy i Radkowa stanowi modelowy przykład obszaru o wysokim potencjale synergii międzygminnej. W Gminie miejskiej i wiejskiej Nowa Ruda i Gminie Radków na tę chwilę nie funkcjonuje spółdzielnia energetyczna. Aczkolwiek są podejmowane kroki w stronę jej utworzenia i budowy lokalnych społeczności energetycznych.

Na dzień dzisiejszy nie wiadomo też, czy spółdzielnia energetyczna powstanie w każdej z gmin (miasto Nowa Ruda, gmina Nowa Ruda, gmina Radków), czy jedna wspólna obejmująca teren noworudzko-radkowski. Działania w tym kierunku są podejmowane przez wszystkie samorządy. Należy zaznaczyć różnice w uwarunkowaniach do powstania spółdzielni energetycznej dla tych gmin.

Gmina Miejska Nowa Ruda obejmuje miasto o zwartej zabudowie i tutaj spółdzielnia może skupić się na wykorzystaniu dachów budynków użyteczności publicznej oraz wspólnot mieszkaniowych pod instalacje fotowoltaiczne.

Gmina Nowa Ruda i Gmina Radków to tereny o dużym potencjale biomasy i gruntów pod instalacje OZE. Wójt Gminy Nowa Ruda organizuje spotkania i forum dyskusyjne w ramach projektu "Koncepcja rozwoju społeczności energetycznych partnerstwa noworudzko-radkowskiego", co wskazuje na intensywne prace nad stworzeniem takiej struktury.

W marcu ubiegłego roku samorządy z subregionu kłodzkiego podpisały deklarację dążenia do samowystarczalności energetycznej. Odbywają się też spotkania informacyjne, podczas których mieszkańcy mogą dowiedzieć się o zasadach funkcjonowania takich podmiotów jak spółdzielnie energetyczne. Od końca 2025 r. nowe przepisy pozwalają tworzyć spółdzielnie nie tylko na terenach wiejskich, ale też w gminach miejskich.

To z kolei idealne rozwiązanie dla współpracy gmin z terenu noworudzko-radkowskiego: miasta Nowa Ruda, Gminy Nowa Ruda i Gminy Radków.  Wszystkie trzy gminy już prowadzą projekty termomodernizacji i montażu OZE w budynkach użyteczności publicznej, co stanowi idealny fundament pod lokalną spółdzielnię. 

Co daje utworzenie spółdzielni energetycznej? Obniżenie rachunków: jej członkowie mogą rozliczać się unikając niektórych opłat np. opłaty OZE, kogeneracyjnej, mocy, co obniża koszty energii. Niezależność: energię produkują lokalne źródła takie jak fotowoltaika czy biogazownie i jest ona zużywana na miejscu. A poza tym tworzenie spółdzielni energetycznych to wspólne inwestycje w OZE dla mieszkańców, rolników i przedsiębiorców.

Porównanie potencjału i celów strategicznych spółdzielni dla gmin regionu noworudzko – radkowskiego.

Analiza profilu energetycznego partnerstwa noworudzko – radkowskiego wykazuje, że łączna moc niezbędna do zasilenia infrastruktury krytycznej (oświetlenie uliczne, placówki oświatowe, systemy wodno – kanalizacyjne) oscyluje w przedziale 2,0-3,0 MW. Kluczowym paradygmatem finansowym spółdzielni nie jest generowanie zysku z handlu energią lecz maksymalizacja unikniętych kosztów zakupu energii od zewnętrznych sprzedawców.

Dzięki wykorzystaniu funduszy celowych (m.in. WFOŚiGW) wskaźnik LCOE (Levelized Cost of Energy – uśredniony koszt energii w całym cyklu życia instalacji) wewnątrz spółdzielni może zostać zredukowany do poziomu poniżej 300 zł/MWh. W zestawieniu z komercyjnymi taryfami dla odbiorców biznesowych i samorządowych, model ten oferuje cenę bezkonkurencyjną, będącą kosztem wytworzenia, a nie ceną rynkową obciążoną marżami i podatkami.  

Podsumowując implementacja spółdzielni mieszkaniowej w partnerstwie noworudzko-radkowskim to strategiczna transformacja z modelu pasywnego konsumenta w stronę niezależności energetycznej.